وقتی نگاه امام خمینی‌(ره) را به حوزه آینده مورد تعمق قرار می‌دهیم، بحث افق آینده جامعه و مهدویت را پیوند عمیق می‌دهند، فرهنگ جامعه را مبتنی بر مهدویت طراحی می‌کنند.

امام خمینی‌(ره) عبادتی را که روح مهدویت در آن نباشد، و روح جامعه سازی مهدوی در آن دیده نشود را عبادت در فضای اسلام آمریکایی معرفی می کنند و حتی انتظار برای فرج برای آن گروه‌ها و اقشاری از جامعه که صرفا در دعا خلاصه می‌کنند و حتی در آن امر به معروف و نهی از منکر و جهاد نفی می‌شود را اسلام آمریکایی عنوان می‌کنند‌.

در ادامه این نوشتار به نگاه امام خمینی‌(ره) در تعریف انتظار صحیح و برداشت‌ها و پاسخ‌های ایشان به مقوله انتظار فرج امام زمان‌(عج) می‌پردازیم‌.

تعریف انتظار از منظر امام خمینی‌(ره)

امام خمینی‌(ره) انتظار فرج با توجه به آیات قرآن کریم و روایات ائمه معصوم‌(علهیم‌السلام) تعریف کردند به طوری که بعد از چندین سال از رحلت‌شان این تعریف مورد قبول تمام آینده پژوهان و کارشناسان عرصه معارف مهدویت است‌؛ انتظار یعنی امید تحقق یک هدف مقدور. این انتظار در قالب فردی و اجتماعی و تاریخی و نیز به شکل حق و باطل قابل فرض است و در واقعیت هم وجود دارد. انتظار باید انسان را به هویت‌های جمعی و تاریخی پیوند بزند و در او تحول بیافریند. انتظار، مبدأ تحول است. از منظر نظام ولایت، انتظار توسعه ولایت است.

ایشان در یکی سخنرانی های خود در سالروز میلاد امام زمان (عج) به برداشت های مختلف از فرهنگ انتظار در در عصر حاضر پرداختند و انتظار صحیح را از ناصحیح جدا کردند.

برداشت ‌های غلط از مفهوم انتظار

بعضی‌ها انتظار فرج را به این مى‏دانند که در مسجد، در حسینیه، در منزل بنشینند و دعا کنند و فرج امام زمان- سلام اللَّه علیه- را از خدا بخواهند. این‌ها مردم صالحى هستند که یک همچو اعتقادى دارند. این‌ها به تکالیف شرعى خودشان هم عمل مى‏کردند و امر به معروف و نهی از منکر هم مى‏کردند، لکن همین، دیگر غیر از این کارى ازآنها بر نمى‏آمد و توانایی آن‌ها به همین مقدار بود، امام خمینی (ره) این نوع نگاه را که تنها به اندکی امر به معروف و نهی از منکر پرداخته شود را انتظار صحیح و معقول نمی دانند .

برخی انتظار فرج را مى‏گفتند این است که ما کار نداشته باشیم به اینکه در جهان چه مى‏گذرد ، بر ملت ما چه مى‏گذرد؛ به این چیزها ما کار نداشته باشیم، ما تکلیف‏هاى خودمان را عمل مى‏کنیم، براى جلوگیرى از این امور هم خود حضرت بیایند ان شاء اللَّه، درست مى‏کنند؛ دیگر ما تکلیفى نداریم.

گروهی می گفتند که خوب، باید عالم پر از معصیت بشود تا حضرت بیاید؛ ما باید نهى از منکر نکنیم، امر به معروف هم نکنیم تا مردم هر کارى مى‏خواهند بکنند؛ گناه‏ها زیاد بشود که فرج نزدیک بشود.

دسته‏اى از این بالاتر ، مى‏گفتند: باید دامن‏زد به گناهان، مردم را به گناه دعوت کرد تا دنیا پر از جور و ظلم بشود و حضرت- سلام اللَّه علیه- تشریف بیاورند. این هم یک دسته‏اى بودند که البته در بین این دسته، منحرف‌هایی هم بودند، اشخاص ساده لوح هم بودند، منحرف‌هایی هم بودند که براى مقاصدى به این دامن‏مى‏زنند.

پاسخ امام خمینی(ره) به کسانی که معنای انتظار را نفهمیدند

امام خمینی (ره) در تفسیر برخی از پیامدهای این گونه نظریات و اشاعه در جامعه اسلامی اعلام خطر جدی کردند، در مقابله با کسانی که انتظار فرج را غلط در جامعه بیان می کنند .

ایشان پیامدهای این نوع نگاه را قانع شدن به وضع موجود و عدم کوشش برای تحقق وضعی برتر، ناامیدی و پذیرش شکست در حوزه فرد و اجتماع، مشکل‌تر ساختن حرکت و قیام امام زمان (عج) چرا که هر چه فساد و تباهی بیشتر شود، کار امام زمان (عج) در مبارزه با سخت‌تر و طولانی می‌گردد عنوان کردند.

امام خمینی (ره) تاکید می کنند: “ما اگر دستمان مى‏رسید، قدرت داشتیم، باید برویم تمام ظلم و جورها را از عالم برداریم. تکلیف شرعى ماست، منتها ما نمى‏توانیم. این است که حضرت عالم را پر از عدالت می کند؛ نه شما دست بردارید از تکلیفتان، نه اینکه شما دیگر تکلیف ندارید”.

توطئه دین از سیاست جداست بدترین برداشت غلط از فرهنگ انتظار است

امام خمینی (ره) رهبر بیداری اسلامی که امروز بعد از بیست و سه سال از رحلت ایشان جوامع مسلمان دنیا با پیروی از بیانات ایشان به دنبال راندن استکبار از کشورهای خودشان هستند، امام خمینی (ره) در همان سالها حایتشان از حضور قدرت‌های بزرگ در تبلیغ معناى غلط از انتظار و مهدویت خبر دادند ، همان طور که به ملت‌ها تزریق کرده بودند، به مسلمین، به دیگر اقشار جمعیت‌های دنیا که سیاست کار شما نیست؛ بروید سراغ کار خودتان و آن چیزى که مربوط به سیاست است، بدهید به دست امپراتورها. خوب، آن‌ها از خدا می ‏خواستند که مردم غافل بشوند و سیاست را بدهند دست حکومت و به دست ظلمه، دست آمریکا، دست شوروى، دست امثال این‌ها و آن‌هایی که اذناب این‌ها هستند و این‌ها همه چیز ما را ببرند، همه چیز مسلمان‌ها را ببرند، همه چیز مستضعفان را ببرند و ما بنشینیم بگوییم که نباید حکومت باشد، این یک حرف ابلهانه است، منتها چون دست سیاست در کار بوده، این اشخاص غافل را، این‌ها را بازى دادند و گفتند: شما کار به سیاست نداشته باشید، حکومت مال ما، شما هم بروید توى مسجدهایتان بایستید نماز بخوانید! چه کار دارید به این کارها ؟

لذا راه مقابله با جریان های انحرافی حرکت در مسیر صحیح فکر مهدوی است ، ارائه راه آینده شناسی عمیق امام(ره) به مراکز مختلف آینده پژوهی، فرهنگی ، مدیریتی است.

انتظار سازنده چگونه محقق خواهد شد

علم و بصیرت در دین ، در مقابل کج اندیشی ها و برداشت‌های غلط، تقوا در مقابل هوی و هوس، علم و بصیرت در حوزه سیاست و اجتماع برای تشخیص دوستان و دشمنان و روشن شدن عملکرد سیاست بازان، پیروی از علمای راستین که مصداق نایبان عام امام زمانند از جمله راهکارها برای این قضیه است که امام خمینی (ره) تاکید داشتند.

مسئله انتظار نباید فقط صرف یک دعا برای امام زمان(عج) باشد،انتظاری که ما دعا بکنیم و نتوانیم یک حرکت اجتماعی وسیع را سامان بدهیم، لذا اگر بخواهیم مبتنی بر شعار امام خمینی (ره) حرکت کنیم باید جامعه زمینه ساز باشیم .

رهبر معظم انقلاب هم همین نگاه را دارند، لذا رهبری می فرمایند؛ ” مبتنی بر حکومت امام زمان (عج) امروز خود را بسازید و بنا کنید.” یعنی افق کجاست؟ مدیریت باید مبتنی بر مهدویت باشد.

همان طور که در روایات ائمه معصوم (علیهم السلام) داریم؛ حرکت امام زمان(عج) مانند امور دیگر، روال طبیعی دارد و قرار نیست همه امور، معجزه آسا صورت پذیرد . امام صادق(ع) «لو قد خرج قائمنا(علیه‌السلام) لم بکن الا العلق و العرق و النوم علی السروج ؛ قائم ما قیام کند ، جز عرق ریختن و خواب( از فرط خستگی و مبارزه پی در پی ) بر روی زین‌ها نیست .»

انّ اهل زمان غیبته و القائلین بامامته و المنتظرین لظهوره افضل من اهل کل زمان … اولئک المخلصون حقّاً و شیعتنا صدقاً و الدّعا الی دین الله سرّاً و جهراً … آنان خستگی ناپذیر، در آشکار و نهان دیگران را به دین خدا فرا می‌خوانند.

پی نوشت:

۱- صحیفه امام ج‏۲۱ ۱۷

۲- همان

۳- صحیفه امام ج‏۲۱ ص ۱۷

۴-نعمانی ف الغیبه، باب ۱۵، ص ۲۸۵

۵-طبرسی ، الاحتجاج، ج۲، ص ۳۱۷

علاوه بر آنچه كه در تصور ديگران بود، در ذهن يك فرد شيعه مانند من، كشورى بود كه در آن مرقد مطهر امام رضا، عليه‏ السلام، و حوزه علميه قم وجود داشت، كشورى داراى تاريخى اصيل و ريشه‏ دار در تشيع و علما و انديشمندان شيعه و تاليفات گرانبها، زمانى كه به روايات وارده در خصوص مدح و ستايش ايرانيان بر می ‏خوريم و آنها را بررسى می كنيم،

به يكديگر می ‏گوييم: اين روايات مانند روايت هايى است كه مدح و ستايش و يا مذمت اهل يمن، و يا بنى خزاعه را می ‏نمايد. از اين رو هر روايتى كه مدح و ستايش و يا مذمت گروهها و قبيله ‏ها و بعضى كشورها را در بر دارد، نمی ‏تواند بدون اشكال باشد. گرچه اين روايات صحيح و درست می ‏باشند، اما مربوط به تاريخ گذشته و احوال مختلف ملتهاى صدر اسلام و قرنهاى اوليه آن است.

اين طرز فكر رايج‏ بين ما بود، كه امت اسلامى در حالتى جاهلانه، فرمانبردار سلطه كفر جهانى و نوكران اوست، در بين ملتها هيچ يك بر ديگرى برترى ندارد و چه بسا همين ايرانيان مورد بحث، بدتر از ساير ملتها بوده ‏اند، به دليل اينكه آنان طرفداران تمدنى كفر آميز و برترى جويي هاى ملى و نژادى بوده‏ اند كه سر سپردگانى چون شاه و اربابان غربی ‏اش براى ايجاد چنين تز و طرز فكرى و تربيت مردم ايران، بر همين روش پافشارى می كردند. ...

تا اينكه پيروزى انقلاب اسلامى در ايران، مسلمانان را در سطح جهان غافلگير كرد و قلبهاى غمگين آنان را چنان از خوشحالى و شادى سرشار نمود كه در قرنهاى گذشته بى‏سابقه بود، بلكه بالاتر، آنان تصور چنين پيروزى را نداشتند. اين سرور و خوشحالى همه كشورها و ملتهاى مسلمان را در بر گرفت، از جمله مظاهر خوشحالى مردم، اين بود كه همه‏ جا صحبت از فضل و برترى ايرانيان و طرفداران سلمان فارسى بود، بطور مثال، يكى از صدها عنوانى كه در غرب و شرق جهان اسلام منتشر و پخش شد، عنوان و تيتر مجله تونسى «شناخت‏» بود كه در آن آمده بود: «پيامبر، صلی ‏الله‏ عليه‏ و آله، ايرانيان را جهت رهبرى امت اسلامى برمی گزيند» اين نوشته‏ ها، خاطرات ما را درباره ايرانيان تجديد كرد و دريافتيم رواياتى كه از پيامبر، صلی ‏الله‏ عليه‏ و آله، درباره آنان وارد شده است تنها مربوط به تاريخ گذشته آنها نبوده، بلكه ارتباط به آينده نيز دارد... ما با مراجعه به منابع و تفسير و بررسى روايات مربوط به ايرانيان، به اين نتيجه رسيديم كه اين روايات و اخبار بيش از آنكه مربوط به گذشته باشد، مربوط به آينده است و جالب اينكه اينگونه روايات در منابع حديث اهل سنت‏ بيشتر از شيعه وجود دارد.

چه می ‏توان كرد، زمانى كه در روايات مربوط به حضرت مهدى، عليه‏ السلام، و زمينه سازى حكومت آن بزرگوار، ايرانيان و يمنيها داراى سهم بسزايى بوده و كسانى هستند كه به مقام ايجاد زمينه مناسب براى ظهور آن حضرت و شركت در نهضت وى نائل می ‏شوند...

و همچنين افراد شايسته‏اى از مصر و مؤمنانى حقيقى از شام و گروههايى از عراق... نيز از اين فيض بهره ‏مند می ‏شوند و همينطور ساير دوستداران آن حضرت كه در گوشه و كنار جهان اسلام پراكنده هستند، از اين موهبت ‏برخوردار می شوند، بلكه آنان از ياران ويژه و وزرا و مشاورين آن حضرت، ارواحنافداه، می ‏باشند.

ما اينك، رواياتى را كه پيرامون ايرانيان بطور عموم وارد شده است مورد بررسى قرار داده و سپس به نقش آنان در زمان ظهور می ‏پردازيم.

آيات و اخبار در ستايش ايرانيان

رواياتى كه درباره ايرانيان پيرامون آياتى كه تفسير به ايرانيان شده وارد گرديده است، تحت اين نه عنوان است:

الف. طرفداران سلمان فارسى

ب. اهل مشرق زمين‏

ج. اهل خراسان

د. ياران درفشهاى سياه

ه. فارسيان

و. سرخ رويان

ز. فرزندان سرخ‏ رويان

ح. اهل قلم

ط. اهل طالقان.

البته خواهيد ديد كه غالبا مراد از اين عناوين يكى است، اخبار ديگرى نيز وجود دارد كه با عبارت هاى ديگرى از آنان ياد كرده است.

1. در تفسير قول خداى سبحان: «ها انتم هولاء تدعون لتنفقوا فى سبيل‏الله فمنكم من يبخل و من يبخل فانما يبخل عن نفسه والله الغنى وانتم‏الفقراء و ان تتولوا بستبدل قوما غيركم ثم لايكونوا امثالكم‏». ⁽¹⁾

اينك شما كسانى هستيد كه فراخوانده می ‏شويد تا در راه خدا انفاق كنيد، برخى از شما در انفاق بخل می ورزد و كسى كه بخل می ‏كند و خداوند بی ‏نياز است و شما نيازمنديد و اگر روگردان شويد خداوند گروهى را غير از شما جايگزينتان می نمايد و آنان مثل شما نيستند.

صاحب كشاف نقل كرده كه از پيامبر، صلی ‏الله ‏عليه‏ و آله، درباره كلمه «قوم‏» كه در آيه شريفه آمده است ‏سؤال شد. سلمان فارسى نزديك پيامبر، صلی ‏الله‏ عليه‏ و آله، نشسته بود آن حضرت با دست مبارك خود به ران پاى سلمان زد و فرمود:

«به خدايى كه جان من در دست و قدرت اوست، اگر ايمان به كهكشانها بستگى داشته باشد مردانى از فارس به آن دست می يابند.» ⁽²⁾

به نقل صاحب «مجمع‏ البيان‏» از امام باقر، عليه‏ السلام، روايت‏ شده كه فرمود:

«اى اعراب، اگر روى برگردانيد، خداوند گروه ديگرى را جايگزين شمامی ‏گرداند يعنى ايرانيان‏»

و صاحب «الميزان‏» آورده كه «درالمنثور» روايتى را عبدالرزاق و عبد بن حميد و ترمذى و ابن جرير و ابن ابى حاتم و طبرانى در كتاب «اوسط‏» و بيهقى در كتاب «دلائل‏»... از ابوهريره نقل كرده است كه وى گفت: پيامبر، صلی ‏الله‏ عليه‏ و آله، اين آيه را «و ان تتولوا يستبدل قوما غيركم، ثم لا يكونوا امثالكم‏» قرائت فرمود، عرض كردند يا رسول ‏الله! اينها چه كسانى هستند كه اگر ما رويگردان شويم جايگزين ما می ‏شوند؟ پيامبر اسلام، صلی ‏الله‏ عليه‏ و آله، با دست مبارك به شانه سلمان فارسى زد و سپس فرمود:

«او و طرفداران او، به خدايى كه جانم در دست قدرت اوست اگر ايمان بستگى به كهكشانها داشته باشد مردانى از فارس (ايرانيان) به آن دست می ‏يابند.» ⁽³⁾

مانند اين روايت‏ به طرق ديگرى از ابوهريره و همچنين از ابن مردويه از جابر بن عبدالله نقل شده است.

در اين روايت دو معنا كه همه بر آن اتفاق دارند، وجود دارد كه عبارتند از:

1. ايرانيان (فرس) خط و جناح دومى بعد از اعراب، براى به‏ دوش كشيدن پرچم اسلام می ‏باشند.

2. آنان به ايمان دست می يابند هر چند از آنان دور و دسترسى به آن دشوار باشد.

چنانكه در همين روايت ‏سه مطلب قابل بحث است:

اولا: اينكه خداوند متعال اعراب را تهديد به جايگزينى ايرانيان نموده است، آيا مخصوص زمان نزول آيه در زمان پيامبر، صلی ‏الله‏ عليه‏ و آله ، است و يا اينكه مربوط به همه نسل هاست، بگونه‏ اى كه داراى اين معنى باشد: اگر شما (اعراب) از اسلام رويگردان شويد در هر نسلى كه باشد ايرانيان (فرس) را جايگزين شما می گرداند؟

ظاهر معنى اين است كه به حكم قاعده «مورد، مخصص نمی ‏باشد» اين نكته در همه نسل هاى بعدى نيز استمرار دارد و آيات مباركه قرآن در هر طبقه و نسلى، نقش خورشيد و ماه را دارند (يعنى در نورافشانى يكسان‏ اند) چه اينكه اين مطلب در روايات آمده و مفسران نيز بر آن اتفاق نظر دارند.

در ادامه ی مطلب با ادامه ی این گفتار همراه ما باشید.

« مقام فاطمه بودن »

بشارت باد بر اهالی زمین که سیب سرخ بهشت ، جوانه زده است!

تو آن طلوع قشنگی که در کنار علی

برای ظلمت شب ‏های مکه آمده ‏ای

تو آمدی که بگویی شرافت یک زن

ز سرنوشت حسینت قیام خواهد کرد

تو آمدی که بگویی اگرچه پهلویت ، شکسته ، اما از آن دوازده خورشید به آسمان و زمین ، از تو هدیه خواهد شد ، سلام بر تو که عشق محمدی و علی ...

تو که آمدی ، فرشته ‏ها جشن گرفتند ، بهشت زینت بست و خدا برای همیشه دوستان تو را از بند آتش رست ...

تو که آمدی ، آب ‏های بهشتی به جوش آمدند ، کوثر مست نوشانوش بهشتیان شد و ذرات هستی در ذات رگ‏ های هوششان شادی را احساس کردند و اکنون از وجود توست که کره خاک به بند هستی وصل است و گیاه و جانور و آدم حیات از سر می‏گیرند.

سلام بر شب و روز میلاد تو و تبریک و تهنیت به آخرین مرد بت‏ شکن از اولاد تو ...

فرا رسیدن ٢٠ جمادی الثانی سالروز میلاد دخت نبی مکرم اسلام  مدافی ولایت ، نامی شفاعت ، مادر امامت حضرت ام ابیها سلام الله علیها را به محضر موعود منتظر حضرت حجة ابن الحسن علیه آلاف التحیة و السلام و عموم شیعیان و محبان اهلبیت علیها السلام در تمامی جهان تبریک عرض مینماییم .

به یاری خداند منان فصل چهارم نیز از سری مباحث فرقه های شیعه به پایان رسید و ما آنرا به صورت یک فایل پی دی اف جهت اسفاده ی شما عزیزان تهیه نموده ایم.

در این فصل به صورت مفصل بر روی اصول  عقاید اشاعره متمرکز بوده و آنرا به تفصیل مورد کنکاش قرار داده ایم که اکنون در اختیار شماست.

جهت دانلود این کتاب اینجا کلیک کنید.

فصل چهارم فرقه های شیعه ............... دانلود

جهت دریافت فایل های پیشین اینجا کلیک کنید.

براساس نظر كلى اشاعره درباره قدرت خداوند و جايگاه انسان در نظام هستى و آفرينش ، نظرشان درباره ى بهشت و دوزخ اين است كه اين هر دو حق است.

اما ، خداوند حاكم مطلق عالم هستى است. اراده ى او در همه امور جارى است هيچ امری بر او واجب نيست. او قادر است كه بندگان عاصى را به كرم خويش پاداش دهد و نيكان از بندگانش را مجازات كند. همه آنچه از او مى رسد فضل است. از او نمى توان در مورد كارى كه مى كند سؤال كرد. و اين آيه قرآن را در اين زمينه دليل آورده اند كه «لايسال عما يفعل و هم يساءلون» (1)، يعنى او مورد سؤال قرار نگيرد و بندگان در آنچه مى كنند مورد سؤال قرار خواهند گرفت.

بر اين اساس ، اشاعره گفته اند ، از آنجا كه مالك مطلق خداست و به هر چه خواهد حكم فرمايد و هر چه اراده نمايد آنرا به فعل رساند، بنابراين اگر تمام مخلوقات را به بهشت برد هيچ جارى تعجب نيست. و اگر همه را (اعم از موئمن و كافر) در دوزخ افكند ، اين نيز ظلم نيست. زيرا كه ظلم تصرف در ملك غير, يا نهادن چيزى است در غير موضع آن. اما از آنجا كه خداوند مالك مطلق است پس نمى توان هيچگونه ظلم و جورى را به او نسبت داد.

اشاعره ، عدل را اينگونه معنى كرده اند كه هر چه خداوند بكند همان, عدل است. اگر همه انبياء را به دوزخ برد و يا همه كفار را در بهشت جاى دهد, اين عين عدل است.

جهان شناسى اشاعره:

ديدگاه اشاعره نسبت به جهان ، ماءخوذ از اعتقادشان درباره توحيد و تعريفشان از جوهر فرد است.

بطور كلى نگرش اشاعره ، نيست به عالم يك نگرش جبرى است. اين واقعيت هم در توضيحى كه از زندگى اين جهانى انسان مى دهند ، به چشم مى خورد و هم در فرجام شناسى آنها منعكس است.

اشاعره از طرفداران نظريه جوهر فرد يا جزء لايتجزى هستند. باقلانى از مدافعان سرسخت اين موضوع بوده است(2) قبلاً گفتيم كه اعتقاد به جزء لايتجزى يا جوهر فرد قبل از اسلام ، در ميان هنديان و يونانيان وجود داشته است. اما تفاوت اساسى نگرش مسلمين به اين موضوع با مكاتب هندى و يونانى در اين است كه هنديان و يونانيان ، اتميسم را در متنى غير توحيدى و منفكر از وجود صانع ثابت كرده اند ، در حالى كه مسلمين با اصل قراردادن توحيد به تبيين و تحليل موضوع پرداخته اند.

اشاعره در اين زمينه چنين مى گويند: وقتى پذيرفتيم كه ماده غير قابل انقسام است ، ناگزير بايد پذيرفت كه يك اصل متعال و برتر وجود دارد كه به اين ماده و به تمام موجودات مركب تعين مى بخشد و افاضه ى تمايز و صورت مى كند. چرا كه اگر جوهر فرد و جزء لايتجزى را ردّ كنيم لازم می آيد كه اده به خودى خود قابل تقسيم باشد. اگر چنين باشد ، در اين صورت ماده ، به خودى خود متضمن امكان و علت تعيين خود خواهد بود. در اين صورت وجود مبداء زايد است. (3)

 اما اگر جوهر فرد پذيرفته شد براى آنكه ماده, به صورت موجود ، متعين و متمايز و محددالكميه باشد لازم است ، اصلى برتر براى افاضه اين تعينات دخالت كند.

اجسام از جواهر و اعراض تكوين يافته اند. اشعرى گفته است ، اعراض محتاج محل اند. (4)

هيچ جوهرى بدون عرض يافت نمى شود. همانطور كه تصور عرض بدون جوهر محال است. بنابراين ميان جواهر و اعراض نوعى تلازم وجود دارد اما اعراض متغيرند و هر متغيرى حادث است و به علت تلازم وجودى جواهر و اعراض, پس جواهر نيز حادثند. (5)

پس ثابت شد كه همه چيز اعم از جواهر و اعراض حادث اند و در وجود نيازمند وجود برترى كه به آنها تعيين و تشخص بخشد.

نتيجه اين سخن اين است كه خداوند دائماً در كار خلق و ايجاد است. مجموعه عالم هستى به دست قدرت قاهره ى او نگهدارى مى شود و اوست كه عامل وحدت و نگهدارنده عالم است.

نظر اشاعره درباره ى نبوت انبياء: موضوع نبوت و ارسال رسل و مخصوصاً نبوت خاصه ى پيامبر اكرم (ص) از جمله معدود موضوعاتى است كه اختلاف زيادى را در ميان مذاهب و فرق اسلامى باعث نشده است. اختلاف مذاهب بيشتر پيرامون متفرعات اصل نبودت است.

اشاعره ، بر خلاف معتزله كه قائل به وجوب بعثت انبياء و ارسال رسل از جانب پروردگار هستند ، معتقدند كه ارسال رسل از قضاياى جايز است نه واجب و نه محال (6)

اما پس از آنكه به رسالت مبعوث شدند, تقويت آنان با معجزه و حفظ آنها در گرفتاريها از جمله واجبات است(7)

اينكه اشاعره وجوب ارسال رسل را انكار كرده اند ، بنوعى بيانگر اين انديشه است كه خداوند خلايق را مهمل گذاشته و به حال خود رها كرده است.

هدف از بعثت انبياء از نظر اشاعره ، متوجه كردن مردم به واحدنيت خداوند ، توضيح صفات او ، تعيين حسن و قبيح و هدايت اعمال و كردار آدميان و... ميباشد.

در مورد نبوت عامه گفته اند ، وقتى كه حقانيت رسولى ثابت شد ، بر مسلمانان فرض است كه او و كتابش را (اگر صاحب كتاب است) شناخته و احكام صادره از جانب او را از طرف خدا بدانند .

ابن فورك ، يكى از شاگردان مكتب اشعرى گفته است ، اطلاق رسول به نبى تا آن هنگام مجاز است كه وى ابلاغ رسالت مى كند و اگر او به دليلى از اين كار دست كشيد ، شايسته نيست پس از آن به او رسول گفته شود.

معجزه عبارتست از فعلى كه شكننده ى عادت و همراه با تحدّى است. اين تعريف اشاعره از معجزه ى پيامبران است به اعتقاد آنان ، معجزه تقسيم مى شود به فرق معتاد و اثبات غير معتاد. كرامات اولياء هم تأیيد معجزه پيامبران است (8)

به نظر اشعرى صدور معجزه از غير پيامبران هم جازى است.

در مورد معجزات خاص پيامبران گفته اند كه, معجزه ى حضرت نوح ؛ طوفان ؛ هود ؛ باد و صاعقه و ابراهيم نجات از آتش بوده ست. سيد مرتضى حسنى رازى ؛ اين اعتقاد را بى پايه و از جهل دانسته است. او استدلال مى كند كه معجزه به جهت هدايت انسانها واقع مى شود. معجزه رحمت است و رحمت سبب هدايت و نه هلاك. بنابراين چگونه مى توان گفت معجزه نوح طوفان بوده است كه موجب هلاك قومش شد؟! در همين اتباط سيد مرتضى, يكى از اصول اشاعره يعنى روش معرفت حق را, زير سئوال برده مى گويد؛ مگر نه آنست كه اشاعره گفته اند معرفت باريتعالى به شرع واجب شود. لازم چنين چيزى آن است كه قبل از آن نبوت نبى ثابت گردد و نبوت نبى ثابت نمى شود مگر به معجزه. براى آنكه معجزه, معجزه باشد و بتوان آنرا خرق عادت دانست بايد فعل خدايتعالى باشد و اگر چنين باشد دليلى خواهد بود بر صدق رسول.

لازمه ى اعتقاد به اعجاز و اينكه فعل خداوند است ؛ اينست كه حكيم بودن خداوند را باور داشته باشيم و لازمه علم به حكمت پروردگار معرفت و شناخت اوست. بنابراين دور لازم مىآيد و دور باطل است (9)

امامت: اشاعره مانند بيشتر مسلمانان ، با وجوب تعينى امام براى جامعه موافقند.

اما اختلافشان با ديگران در كيفيت و چگونگى تعيين امام است.

قاضى ابوبكر باقلانى ، نظر اشاعره را در مورد امامت و چگونگى تعيين امام به ترتيب زير بيان كرده است:

امامت يا با نص و يا با انتخاب صورت مى پذيرد. نص باطل است و دليل ابطال آن اين است كه اگر پيامبر (ص) امامى را تعيين كرد و اطاعت او را بر مردم فرض نمود و به آنها گفت ، اين شخص جانشين من است و بعد از من امام است ، بدستورات او گوش فرا داريد و او را فرمان بريد ، ناگزير اين گفته بايد در حضور صحابه و يا جمهور آنان و يا با حضور يك يا دو نفر و يا كسى كه خبردادن او موجب علم قطعى نيست ، باشد. هرگاه اين مطلب را اعلام و اظهار كرد و گفتار وى اشاعه پيدا نمود ، واجب است كه اين مسئله همچون ساير مسائل دينى ، مانند نماز و روزه و ديگر عبادات كه در مشروعيت و فرض بودن آنها در بن مردم اختلافى وجود ندارد مورد قبول قرار گيرد. با توجه به اينكه فرض امامت از فرائض عامه است و در عين حال موضوع نص ، امرى بزرگ و حائز اهميت فراوان است ، نبايد از مردم مكتوم مى ماند. كما اينكه تمام مردم از موضوع گماردن زيدبن حارثه و اسامه بن زيد و عبداللّه بن رواح و عمروالعاص و ابوموسى اشعرى و عمروبن حزم و ديگر امرا و قضات ، به امر امامت و قضا ، اطلاع داشتند تا آنجا كه اين مسائل بر كسى پوشيده نماند(10)

بر اهل تحقيق پوشيده نيست كه هم به لحاظ تاريخى و هم به دلايلى كلامى ، اشكالات زيايدى زير نظر باقلانى وارد است. در فصول قبلى كتاب در موضوع امامت سخن گفته ايم اما ، به جهت توضيح موارد اشكال سخن باقلانى, چند نكته را متذكر مى شويم.

1- برخلاف آنچه كه باقلانى گفته است اشاعره و از جمله خود او نص را به كلى باطل نمى دانند و در عمل آنرا روشى براى انتخاب خليفه و امام دانسته اند. بهترين شاهد و گواه اين ادعا ، نص خليفه اول بر خليفه دوم است. پس اگر ادعا شود كه اشاعره معتقدند امام به وسيله و با آراء اهل حل و عقد انتخاب مى شود ، انى اعدا صحت تاريخى نداشته و در صورت پافشارى بر اين عقيده در واقع مشروعيت خلافت خليفه دوم را منكر شده اند.

باقلانى و پيروانش براى فرار از اين شبهه گفته اند ، امامت با يك نفر از اهل حل و عقد منعقد خواهد شد(11)

اين سخن در واقع چيزى جز بيان موضوع نص در قالبى ديگر نيست.

حال اين سئوال مطرح ميشود كه چگونه نص خليفه اى بر خليفه ى بعد از او پذيرفتنى است ، اما نص پيامبر در موضوع امامت قابل انكار است؟

2-  اينكه باقلانى گفته است نصى از پيامبر اكرم (ص) مبنى بر تعيين خليفه و امام مسلمين وارد نشده است ، هم با عقل و هم با نقل مغايرت دارد. اما مغايرت آن با عقل در اين است كه چگونه ممكن است پيامبر اكرم (ص) در حساسترين و مهمترين موضوع اسلام كه دوام و بقاى اسلام به خاطر آنست ، ساكت مانده و هيچ سخنى نگفته باشد. اگر بپذيريم كه پيامبر (ص) در اين موضوع سكوت اختيار كرده ، در واقع پذيرفته ايم كه او اهميت موضوع رهبرى و اداراه جامعه و حفظ استحكام و استوارى احكام اسلام را در نيافته ، و رسالتش را ناتمام گذاشته است. معنى ديگر اين سخن اين خواهد بود كه رسالت پيامبر اكرم محدود در زمان خودش بوده و او نسبت به آيندگان نظر نداشته است.

اما تاريخ هم ادعاى باقلانى را تأئيد نمى كند. چرا كه به گواه تاريخ و حتى منابع تاريخ و حديث اهل سنت و جماعت پيامبر (ص) در مواضع مختلف ، بصورت مستقيم و غير مستقيم ، در موضوع امامت و حتى مصاديق امام و ائمه بعد از خودش سخن گفته است. بخارى در صحيح ، احمد حنبل در مسند و ديگر بزرگان اهل سنت و جماعت تعدادى از اين اخبار و احاديث را نقل كرده اند (12)

اما به تاءويل و تفسيرهاى خاصى از آن احاديث مبادرت ورزيده اند.

3- گفته باقلانى در اين زمينه كه اگر پيامبر نصى بر امامت فردى صادر كرده باشد ، چگونه ممكن است اصحاب و ياران آن حضرت از آن غفلت ورزند ، استدلالى عاميانه و عوام پسندانه است.

اولاً: اصل ادعا صحيح نيست. چرا كه بسيارى از اصحاب پيابر اكرم (ص) اخبار وارده از رسول اللّه (ص) را در زمينه امامت نقل كرده اند.

ثانياً: باقلانى از غريزه قدرت طلبى و مقام جوئى انسان ، مخصوصاً اعراب كه اصل نظام اجتماعي شان بر مبناى تفاخر بود و مهمترين ملاكهاى تفاخر موقعيت سياسى محسوب مى شد ، غافل بوده است. تاريخ گواه بر اين مدعاست. اشخاص ، به خاطر منافع فردى و يا حزبى و گروهى خودشان ، ممكن است دست به هر كارى بزنند. البته همواره چنين اقداماتى همراه با توجيهات مردم پسندانه است.

تاريخ زندگانى پيامبر اكرم (ص) بهترين گواه نظريه فوق الذكر است. مگر نه اين است كه پيامبر اكرم (ص) در جنگ احد فرمان داد تا پنجاه تن از مسلمين از كوه عينين محافظت كنند و به جز قليلى از آنهابر اين فرمان استوار نماندند؟ مگر نه اين است كه پيامبر در همين نبرد فرمان مقاومت داد و در شرائطى كه جانس به خطر افتاد بود اصحاب را به ميدان خواند اما اندكى از آنها كه كمتر از يك درصد مسلمين را تشكيل مى دادند ايستادگى كردند؟ مگر نه اين است كه در حديبيه چنان عرصه را بر پيامبر تنگ كردند كه بيم شورشى عمومى مى رفت؟ و بر خلاف صريح گفته پيامبر قصد شكستن پيمان صلح و تحريك ابوجندل را داشتند؟ مگر در هنگام بيمارى پيامبر (ص) و به بهانه هاى واهى ، فرمان او را كه قلم و دواتى حاضر كنيد فرونگذاردند؟ مگر نه اين است كه در جريان اعزام جيش اسامه بن زيد( كه يكى از مستندات باقلانى هم هست) به اشكال مختلف از اجراى فرمان پيامبر اكرم (ص) طفره رفتند بطورى كه رسول خدا كه پبامبر رحمت است ، ناگزير فرمودند: «لعن اللّه من تخلف عنه».  و با وجود اين اظهار نظر صريح پيامبر اكرم (ص) بازه عده اى به بهانه ى محبت رسول خدا از پيوستن به سپاه اسامه سرباز زدند و آنقدر تعلل ورزيدند تا پيامبر از دنيا رفت (13)

اين موارد و دهها مورد ديگر از اين قبيل, دلايلى محكمى است براينكه هرگاه منافع افراد ايجاد مى كرد, حتى سخن رسول خدا (ص) را فراموش مى كردند. اين وقايع در زمان خود آن حضرت واقع شده است؛ در حالى كه موضوع امامت ، از جمله مسائل پس از آنجنان است. طبعاً امكان انكار نص و يا توجيه آن با سهولت بيشترى فراهم بوده است.

به هر حال اين است كه اشاعره ، در موضوع تعيين امام سه روش را معقول دانسته اند.

اول نص خليفه قبلى ، دوم مراجعه به اهل اهل و عقد و سوم اجماع امت بر امامت يك فرد. باقلانى با توضيح و تفسير مرود دوم ، موارد ديگر را هم در آن جاى داده است.

در مورد خلفاى راشدين و خلافت پس از پيامبر اكرم (ص) نظر اشاعره اين است كه خلافت خلفا به همان ترتيبى كه خلافت كرده اند صحيح بوده و نوبت امامت آنها براساس ترتيب فضيلت آنها بوده است(14)

شرائط و صفات امام: اشاعره براى تشخيص و تعيين امام شرائط و ضوابطى قائلند كه فهرست وار به آنها اشاره مى كنيم.

1-   امام (خليفه) بايد قريشى باشد. دليل آنها بر اين مدعا حديثى است منسوب به پيامبر (ص) كه ابوبكر در سقيفه بنى ساعده با استناد به آن, يعنى اين گفته كه «الائمه من قريش» به خلافت رسيد.

2-   امام بايد مجتهد و آگاه به احكام شرع باشد.

3- داراى قدرت و تدبير لازم براى حفظ حوزه اسلام باشد. همچنين مسائل اقتصادى را خوب بداند تا به وجه شايسته اى در اموال مسلمين دخالت و تصرف كند.

4-  شجاع باشد تا بتواند در مواقع ضرورى به دفاع از مسلمين پردازد.

5-  بالغ باشد تا مقبول التصرف باشد.

6-  عادل, و اهل قبول شهادت و قضا باشد.

7- عاقل باشد تا بتواند ميان امور تميز دهد.

8-  آزاد باشد زيرا كه ننگ رقيت با سلطنت منافات دارد.

9- مرد باشد زيرا زنان اهل ولايت نيستند.

10-نقصى در قوه ى شنوايى و بينايى او نباشد تا به جهت نقصان اين دو حس از استيفاء پرسش و معرفت احوال رعيت محروم نماند.

11-از قدرت نطق و انتقال مطلب برخوردار باشد(15)

12-در اجراى حدود الهى رقيق القلب نباشد.

13-آشنا به امور نظامى و مسائل جنگى باشد تا بتواند تدبير امور ارتش و حفظ مرزهاى اسلام كند (16)

14-عصمت در امر امامت شرط نيست(17)

15-امامت مفضول با حضور افضل جايز است (18)

نظر اشاعره درباره اصحاب : قبلاً نظر اشاعره درباره خلفاى چهارگانه ذكر شد. در مورد برخى يگر از فعالان امور سياسى و اجتماعى, اجمالاً نظر اشاعره به قرار زير است.

در مورد طلحه و زبير و عايشه ، اعتقادشان اين است كه آنها از آن جهت ك پس از بيعت ، بر عليه امام زمانشان شورش و طغيان كردند, خطا كارند. اما آنان از اين خطاى خود بازگشتند و توبه كردند.

طلحه و زبير از عشره مبشره اند و هم آنها و هم آن هشت نفر ديگر در بهشت اند.

معاويه و عمر و عاص به علت طغيان و اقدام به قتال ، بر عليه امام به حق زمانشان يعنى على بن ابيطالب (ع) ياغى شدند (19)

اشعره ، بطور كلى در مورد اصحاب پيامبر اكرم (ص) گفته اند كه همه مجتهد و مصيبند.

ديگر اعتقادات اشاعره: اشاعره در مورد مسائلى چون سئوال قبر ، ثواب ، عذاب ، ميزان ، حساب ، صراط و... گفته اند؛ واجب است اينگونه امور را حمل بر ظاهر كرده و بپذيريم چرا كه دليلى در رد آنها وجود ندارد و تحقق آنها محال نيست.

درباره خوارج نهروان ، آنان را ياغى و خارج از دين دانسته اند. به استناد اين حديث منقول از پيامبر (ص) كه فرموده است: «لقد كان على على الحق فى جميع احوال ، يدور الحق معه حيث دار». يعنى به تحقيق على در جميع احوال برحق است.

 پایان فصل چهارم اشاعره از سری مباحث فرقه های شیعه

به حول و قوه ی خدای سبحان ، در آینده ای نزدیک

به ادامه ی این مبحث

با معرفی فرقه های دیگر مذهب شیعه خواهیم پرداخت.

پی نوشت ها :

1-            سوره 21، آيه 23.

2-           مقدمه, ج 2، ص 947.

3-          تاريخ فلسفه اسلامى ، ص 168.

4-            تبصرة العوام ، ص 116.

5-           تاريخ فلسفه در جهان اسلامى ، ج 1، ص 150.

6-           الملل و النحل ، ج1، ص 129.

7-          الملل و النحل ، ج1، ص 129.

8-          همان منبع, ج 1, ص 129.

9-           الملل و النحل ، ج1، ص 130.

10-          تحقيقى در مسائل كلامى از نظر متكلمان اشعرى و معتزلى ، ص 114،  به نقل از باقلانى ، التمهيد ، ص 167.

11-         همان ، ص 145، به نقل ازالتمهيد ، ص 178.

12-      در اين زمينه ر.ك. به فصول پيشين همين كتاب همچنين كتب فوق الذكر و ساير منابع معتبر تاريخ و حديث. علامه امينى ، در كتاب معروف الغدير ، اين اخبار و احاديث را يكجا جمع كرده است.

13-     در اين زمينه رجوع كنيد به تواريخ و سيره هاى معتبر ، چون سير ابن هشام.طبقات ابن سعد ، مغازى ، تاريخ طبرى ، مروج الذهب مسعودى و ساير منابع ذيل حوادثى كه ذكر آنان رفت.

14-         الملل و النحل ، ج1، ص 131.

15-        فضل الله بن روزبهان ، سلوك الملوك ، حيدرآباد دكن 1368، ص 42.

16-        تحقيقى در مسائل كلامى ، ص 146، به نقل از التمهيد ، ص 186.

17-       سلوك الملوك ، ص 43.

18-       تبصرة العوام ، ص 115.

19-        الملل و النحل ، ج1، ص 131.